HOVO cursussen

2024: vanaf 30 januari 6 dinsdagen telkens 2 colleges bij HOVO Groningen

De evolutie van slaap

Vier miljard jaar geleden ontstond leven op aarde. Die planeet draait jaarlijks rond de zon waardoor er klimaatseizoenen optreden en tolt elke 24 uur om haar as zodat het er afwisselend dag (licht en warm) en nacht (donker en koud) wordt. Natuurlijke selectie koos oercellen die waren aangepast aan de cyclisch veranderende condities. Het activiteitsniveau van organismen verschilt tussen de donkere en lichte periodes. Zo ontstonden bij waarschijnlijk alle levende wezens genen die eiwitten produceren als interne klokken met een cyclus van ongeveer 24 uur (circadiaan). Hoe die werken is nog niet geheel duidelijk. Op elke locatie stelt de actuele licht-donker periode (‘Zeitgeber’ genoemd) deze biologische klokken bij.

In de colleges worden verschillende definities van slaap besproken, komen mogelijke functies van slaap en daarmee verbonden fysiologische fenomenen uitgebreid aan bod, bespreken we slaap bij dieren en besteden we bijzondere aandacht aan slaap bij mensen.

Bij dieren is slaap een vorm van rust voor lichaam en geest; een periode met verlaagd bewustzijn en reactievermogen op externe stimuli, met karakteristieke cycli van hersenactiviteit en een bijzondere fysiologische zelfregulatie (homeostase). Een overzicht laat de diversiteit van dat gedrag zien. Want sommige diersoorten houden er heel bijzondere slaapgewoontes op na; zowel circadiaan als gerelateerd aan de seizoenen (winterslaap).

Slaap bij de mens is het best onderzocht. De verschillende fasen tijdens de slaap, de vrijloop van ritmes onder omstandigheden zonder Zeitgeber, jetlag, zomer- en wintertijd, de effecten van nachtdiensten en slaaptekort passeren de revue. Lichttherapie en de rol van het slaaphormoon melatonine worden besproken.