Bijproducten

In onze achtertuin staan twee kasten met bijenvolken. Een paar dagen geleden leek het dat ze de winter niet overleefd hadden. Zelfs toen het lekker warm werd en de zon op de kasten scheen kwam er geen bij tevoorschijn. Wat bleek toen John, de huisimker, voorzichtig ging kijken wat er aan de hand was? De vliegopening was versperd door dode bijen. Er kon geen bij langs. Zodra de versperring was weggehaald vlogen er tientallen bijen tevoorschijn en stoven na een ‘vreugdedansje’ naar de bloeiende gele kornoelje, die pal naast de bijenstal staat. Later zag ik ze ook op hazelaars en op de sneeuwklokjes en krokussen in voor en achtertuin. De werksters konden eindelijk weer aan het werk. Zij halen stuifmeel en nectar uit bloeiende planten. Het broedseizoen komt eraan en het stuifmeel is voedsel voor de larven, de jeugd.

Honing

Een bij likt en zuigt nectar uit bloemen op en verzamelt die in haar honingmaag, aan het eind van haar slokdarm. Terug in de kast of de korf wordt de nectar ‘uitgespuugd’ in cellen of jonge bijen nemen het spul over om het op te slaan. De omzetting van de nectar tot honing begint door toevoeging van enzymen uit de honingmaag. Het proces gaat verder tijdens het zogenoemde herslikken, waarbij de nectar herhaaldelijk door de slokdarm van de bijen gaat. Het vocht wordt verder ingedampt door ventilatie en uiteindelijk ontstaat honing met een suikergehalte van ongeveer 80%. Dit wordt opgeborgen in cellen die worden verzegeld met een dun laagje was.

Ook honingdauw kan tot honing verwerkt worden. Luizen en sommige rupsen voeden zich met suikerrijke plantensappen en scheiden via een speciale klier de overtollige suiker in vloeibare vorm af : honingdauw, een plakkerig spul dat soms uit bomen op je auto valt, maar er makkelijk vanaf te spoelen is. Honingdauwhoning wordt ook wel blad-, bladluizen-, luizen- of woudhoning genoemd.

De smaak van honing varieert enorm. Hij is afhankelijk van het seizoen en de planten waaruit de nectar verzameld is. Je kunt grofweg stellen dat de smaak van lentehoning zacht is, ’s zomers wat fruitiger en in het najaar soms zelfs uitgesproken kruidig.

‘Een pot honing in huis is de beste apotheek’ is een oude wijsheid. Allerlei geneeskrachtige eigenschappen worden aan het spul toegekend. Een lepel honing in een glas melk of lauw water is een bekend middel tegen keelpijn. Maar baby’s jonger dan een jaar kun je beter geen honing geven. Want er kunnen sporen in zitten van de bacterie die botuline aanmaakt met als gevolg botulisme, een zware voedselvergiftiging. Bij baby’s ontaardt dat dan in infantiel botulisme: met slikklachten, verlammingen en als ook de ademhalingsspieren worden getroffen, gaan ze dood.

Honing wordt al eeuwen gebruikt om (brand)wonden te behandelen. Begin deze eeuw heeft het Brandwonden Research Instituut met superzuivere honing (zonder herbiciden, pesticiden, zware metalen) proeven gedaan op varkens. De wonden die ze aanbrachten genazen snel. Er werden wel bacteriën gevonden, maar die veroorzaakten geen ontstekingen. De onderzoekers waren zo enthousiast over deze uitkomst dat ze speciaal verbandmateriaal hebben ontwikkeld, geïmpregneerd met zorgvuldig geselecteerde honing. Manuka honing uit Australië bijvoorbeeld is er geschikt voor.

Stuifmeel

In 2013 is ontdekt dat de bijen tijdens de vlucht statische elektriciteit opbouwen. Ze worden ‘statisch’ door de wind die langs hun vleugels en lichaam strijkt. Door het verschil in elektrische lading tussen bij en stuifmeelkorrelsin de bloem worden die laatste aangetrokken en zweven naar de bij toe. Die slaan het spul op in de stuifmeelkorfjes aan hun poten en vervoeren het zo naar de kast.

Je hoort heel vaak dat je door honing uit je eigen regio te nuttigen stuifmeelallergie zou kunnen verminderen of zelfs voorkomen. Tot nu toe is er echter onvoldoende wetenschappelijk bewijs om tot de slotsom te komen dat dat hooikoortsklachten zou verzwakken, laat staan verdwijnen.

Propolis

Al in de oudheid was de geneeskrachtige werking bekend van propolis. Dit maken bijen van hars uit het sap en van de knoppen van planten. Om het toe te passen mengen ze er nog wat was door, stuifmeel en etherische oliën. Zo wordt het een taaie substantie waarmee ze kieren in de kast dichtkitten. Ze gebruiken de propolis ook voor het mummificeren van indringers, die ze niet naar buiten kunnen werken. (In een van de kasten hier lag een prachtig geconserveerd muisje!)

Afhankelijk van de verzamelplek zit propolis vol verschillende antibiotica waarvoor ziekteverwekkers niet resistent worden. Verder zou het goedje schimmelwerend zijn ; cariës tegengaan en last but not least borstkanker bij muizen genezen.

Hier thuis gebruiken we dagelijks een paar druppels tinctuur (propolis opgelost in alcohol van 80%) op een lepeltje honing. We weten niet waar het allemaal goed voor is, maar als ochtendborrel smaakt het heerlijk.

Stradivarius had een speciaal recept voor de vernis waarmee hij het hout van zijn violen lakte en conserveerde: een mengsel van harsen, bijenwas en propolis. De precieze samenstelling is nog steeds niet achterhaald.

Was

Met speciale wasklieren maken bijen van honing was waarmee ze de raten bouwen. (Een volgende keer wil ik daar wat uitgebreider op ingaan.) In de apitherapie wordt bijenwas gebruikt voor warmtepakkingen bij spierpijn en zo. Toen ik 50 jaar geleden in een apotheek werkte was gebleekte, witte bijenwas een grondstof voor o.a. koelzalf, cold cream. Het basisrecept voor die zalf is al meer dan 2000 jaar oud en wordt vooral toegepast bij een droge of schilferende huid.

Uiteraard wordt er van bijenwas boenwas gemaakt: Ik wou dat ik van was was en jij van terpentijn, dan waren we samen boenwas, zou dat niet heerlijk zijn?

Bijengif

Over de werking van bijengif doen al vele jaren positieve verhalen de ronde. Het zou helpen tegen reuma en een jaar of twintig geleden kopte een krant: ‘MS patiënte kan weer wandelen dankzij 1.500 bijensteken’. Maar in 2005 blijk uit een persbericht van de UMCG dat MRI-onderzoek van de hersenen aantoont dat het bijengif geen effect heeft op de ziekte. Het is wel frappant dat de meerderheid van de deelnemers aan het onderzoek het gevoel had dat de behandeling wel hielp. Placebo-effect ? Of was de opzet van het onderzoek niet goed?

Een bijensteek kan trouwens levensgevaarlijk zijn voor mensen die er allergisch voor zijn. Zij krijgen een anafylactische reactie: de bloedvaten verwijden en de bloeddruk keldert; hals, tong, lippen en slijmvliezen zwellen op met ademhalingsmoeilijkheden als gevolg. Al bij al kan er een levensgevaarlijk toestand ontstaan.

In de cosmetisch industrie worden smeerseltjes met bijengif aangeprezen als natuurlijke botox: rimpels verdwijnen. Het bewijs wordt geleverd met gefotoshopte afbeeldingen van beroemdheden voor en na het smeren.

Koninginnegelei

De voedsterbijen, de jongste bijen in de kast, zorgen voor de foerage. Zij voeren de bijen en larven. De larven die in de zogeheten moerdoppen leven zijn voorbestemd tot het koninginneschap. Zij worden extra verwend met koninginnegelei. Dit is een uitermate voedzaam sapje, vet- en eiwitrijk, met een hoger suikergehalte en andere vitaminesamenstelling dan dat wat de overige larven en bijen toegestopt krijgen.

Aanhangers van apitherapie geloven dat koninginnegelei allerlei elementen bevat die de gezondheid bevorderen. Het wordt dan ook gebruikt in paramedische producten, voedsel en cosmetica. Het zou antibacterieel zijn, desinfecterend, vaatverwijdend, én PMS-klachten verminderen

In de apicosmetica wordt koninginnegelei gebruikt als ‘anti-aging’, om veroudering en rimpels tegen te gaan

Recept

2000 Jaar geleden badderde Cleopatra in ezelinnenmelk met honing. En niet zó lang geleden verwende mijn moeder zichzelf af en toe met een honingmasker:

Meng hiervoor een eetlepel honing met het sap van een halve citroen. Breng dit op de goed schoongemaakte huid aan en laat het 20 minuten inwerken. Afspoelen met lauw water.

‘Verzachtend voor de verweerde huid’ schrijft ze in het schrift, waarin ik dit receptje vond.